Οι άγνωστοι θεοί των αρχαίων Ελλήνων: 7 λιγότερο γνωστές θεϊκές μορφές
Εισαγωγή: τι σημαίνει «άγνωστοι θεοί»;
Όταν μιλάμε για τους άγνωστους θεούς των αρχαίων Ελλήνων, δεν εννοούμε θεότητες που ήταν οπωσδήποτε άγνωστες στους ίδιους τους αρχαίους. «Άγνωστοι» σημαίνει εδώ λιγότερο γνωστοί σήμερα, σε σύγκριση με τον Δία, την Αθηνά, τον Απόλλωνα, την Άρτεμη ή την Αφροδίτη. Οι αρχαίες ελληνικές θρησκευτικές παραδόσεις περιελάμβαναν πολλές τοπικές, ειδικές και προσωποποιημένες μορφές, οι οποίες δεν ανήκαν στο καθιερωμένο δωδεκάθεο ούτε διέθεταν πανελλήνια λατρεία.
Χρειάζεται επίσης μια βασική διάκριση. Οι μορφές που παρουσιάζονται παρακάτω δεν είναι όλες «θεοί» με την ίδια έννοια. Αρκετές είναι θεϊκές προσωποποιήσεις, δαίμονες ή αφηρημένες δυνάμεις: η Αιδώς προσωποποιεί τον σεβασμό και την ηθική συγκράτηση, η Πειθώ τη δύναμη του λόγου και της γοητείας, ενώ ο Μόρος το μοιραίο τέλος. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αρχαίες πηγές μαρτυρούν βωμούς, αγάλματα ή ιερά· σε άλλες έχουμε κυρίως ποιητικές και φιλοσοφικές αναφορές. Επομένως, καμία από αυτες τις μορφές δεν πρέπει να παρουσιάζεται αυτόματα ως ισότιμη Ολύμπια θεότητα με πλούσια, ενιαία μυθολογία.
1. Αιδώς: ο σεβασμός που συγκρατεί την ύβρη
Η Αιδώς (Αἰδώς) είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική προσωποποίηση μιας ηθικής και κοινωνικής αξίας. Η λέξη αιδώς έχει ευρύ φάσμα σημασιών: σεβασμός, συστολή, ντροπή, ευλάβεια και συναίσθηση των ορίων. Δεν δηλώνει πάντοτε θεά. Συχνά περιγράφει έναν κανόνα συμπεριφοράς, ιδίως απέναντι σε ικέτες, ξένους, ηλικιωμένους και θεούς. Η ομηρική χρήση συνδέει την αιδώ με την ξενία, την ικεσία, τον οίκτο και την αναστολή της ανεξέλεγκτης δράσης.
Στον Ησίοδο, όμως, η Αιδώς αποκτά σαφέστερα προσωποποιημένη μορφή. Στα Έργα και Ημέραι, όταν η ανθρώπινη κοινωνία χάσει τον σεβασμό, τη δικαιοσύνη και την ηθική συγκράτηση, η Αιδώς και η Νέμεση εγκαταλείπουν τη γη και επιστρέφουν στους αθάνατους θεούς. Η εικόνα αυτή παρουσιάζει την Αιδώ ως δύναμη που προστατεύει την κοινωνική τάξη και αποτρέπει την αδικία.
Στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα, ο Δίας δίνει σε όλους τους ανθρώπους «αἰδῶ και δίκην», επειδή χωρίς κοινή συμμετοχή στον σεβασμό και τη δικαιοσύνη δεν μπορούν να υπάρξουν πόλεις. Εδώ η αιδώς δεν είναι απλώς προσωπική ντροπή. Είναι πολιτειακή προϋπόθεση: η ικανότητα να αναγνωρίζει κανείς τα όρια, τα δικαιώματα και την αξία των άλλων.
Υπάρχουν και λατρευτικά τεκμήρια. Ο Παυσανίας αναφέρει βωμό της Αιδους στην Αθηναϊκή Αγορά, μαζί με βωμούς του Ελέους, της Φήμης και της Όρμης. Αναφέρει επίσης εικόνα της κοντά στη Σπάρτη, αφιέρωμα που η τοπική παράδοση απέδιδε στον Ικάριο, όταν η Πηνελόπη σκέπασε το πρόσωπό της με πέπλο. Αυτές οι μαρτυρίες δείχνουν ότι η Αιδώς δεν ήταν μόνο λογοτεχνική αλληγορία. Δεν αποδεικνύουν όμως πανελλήνιο δίκτυο ναών, καθιερωμένη γιορτή, ειδικό ιερατείο ή ενιαία εικονογραφία. Ακριβέστερα, ήταν μια λιγότερο γνωστή θεϊκή προσωποποίηση με περιορισμένη λατρευτική παρουσία και πολύ ισχυρή ηθική σημασία.
2. Πειθώ: η δύναμη του λόγου, της γοητείας και της συναίνεσης
Η Πειθώ (Πειθώ) προσωποποιεί την ικανότητα να επηρεάζει κανείς τους άλλους μέσω του λόγου, της γοητείας και, σε ερωτικά συμφραζόμενα, της έλξης και της συναίνεσης. Ο Ησίοδος την κατατάσσει στις Ωκεανίδες, κόρη του Ωκεανού και της Τηθύος. Στην ιστορία της Πανδώρας συνδέεται επίσης με τις θεϊκές δυνάμεις του καλλωπισμού και της γοητείας.
Η Πειθώ δεν είναι Ολύμπια θεά και δεν ταυτίζεται άκριτα με την Αφροδίτη. Οι αρχαίες μαρτυρίες παρουσιάζουν περισσότερες λειτουργίες. Μπορεί να αφορά τον έρωτα, τον γάμο και την κοινωνική αρμονία, αλλα και τη ρητορική ή πολιτική πειθώ. Ο Ευριπίδης, σε απόσπασμα, λέει ότι η Πειθώ δεν έχει άλλο ναό παρά τον λόγο και βωμό στην ανθρώπινη φύση. Πρόκειται για λογοτεχνική και ρητορική διατύπωση, όχι για απόδειξη ότι η Πειθώ δεν λατρευόταν ποτέ.
Ο Παυσανίας αναφέρει ότι ο Θησέας καθιέρωσε στην Αθήνα τη λατρεία της Πειθούς μαζί με την Αφροδίτη Πανδήμο. Στα Μέγαρα, σε ναό της Αφροδίτης, υπήρχαν αγάλματα της Πειθούς και της Παρηγόρου, έργα του Πραξιτέλη. Η Πειθώ, επομένως, μπορούσε να εμφανίζεται ως ξεχωριστή μορφή μέσα σε ιερό της Αφροδίτης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ταυτιζόταν πλήρως μαζί της.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η επιγραφή της Μυτιλήνης, γνωστή ως CGRN 229, η οποία ρυθμίζει θυσία στον βωμό της «Αφροδίτας τᾶς Πειθώς» και του Ερμή. Η μαρτυρία αυτή δείχνει συγκεκριμένο τελετουργικό πλαίσιο. Παράλληλα, ο Δημοσθένης αναφέρεται σε θυσία στην Πειθώ μαζί με άλλες θεϊκές δυνάμεις σε συμφραζόμενα δημόσιας ευημερίας και πολιτικής πειθούς. Δεν γνωρίζουμε, ωστόσο, μια ενιαία πανελλήνια τελετουργία αποκλειστικά αφιερωμένη σε αυτήν. Η Πειθώ είναι καλύτερα κατανοητή ως μικρότερη θεότητα και προσωποποιημένη δύναμη, συχνά συνδεδεμένη με την Αφροδίτη και τον Ερμή.
3. Ανάγκη: το αναπόφευκτο που δεσμεύει ανθρώπους και θεούς
Η Ανάγκη (Ἀνάγκη) εκφράζει αυτό που δεν μπορεί να αποφευχθεί: τον καταναγκασμό, την αναγκαιότητα και το μοιραίο. Δεν ανήκει στο Ολύμπιο πάνθεον. Σε ορισμένες κοσμογονικές και φιλοσοφικές παραδόσεις, όμως, αποκτά ιδιαίτερο βάρος.
Ο Παυσανίας αναφέρει στην Ακρόπολη της Κορίνθου ιερό της Ανάγκης και της Βίας. Διευκρινίζει ότι δεν συνηθιζόταν η είσοδος σε αυτό, χωρίς να περιγράφει θυσίες, εορτές, ιερείς ή συγκεκριμένα αναθήματα. Πρόκειται για σαφή μαρτυρία τοπικής λατρευτικής παρουσίας, όχι όμως για πλήρη εικόνα της τελετουργίας.
Στην Πολιτεία, ο Πλάτων παρουσιάζει τις Μοίρες ως κόρες της Ανάγκης. Στο Συμπόσιο μιλά για την κυριαρχία της Ανάγκης πάνω σε παλαιότερες θεϊκές υποθέσεις. Ο Ηρόδοτος, σε πολιτικό και ρητορικό πλαίσιο, παρουσιάζει τον Θεμιστοκλή να επικαλείται την Πειθώ και την Ανάγκη ως «θεούς» των Αθηναίων. Η σκηνή δεν αποτελεί απόδειξη πανελλήνιας λατρείας, αλλα δείχνει πόσο εύκολα μια αφηρημένη δύναμη μπορούσε να αποκτήσει θεϊκή γλώσσα.
Στην ορφική κοσμογονία η Ανάγκη συνδέεται με τον Χρόνο και περιγράφεται ως άϋλη δύναμη που εκτείνεται σε ολόκληρο το σύμπαν. Αυτή η θεολογική εικόνα δεν πρέπει να μεταφέρεται άκριτα σε κάθε μορφή της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Η Ανάγκη είναι ένα καλό παράδειγμα της ρευστότητας ανάμεσα σε θεότητα, κοσμική αρχή και προσωποποιημένη εύνοια.
4. Έλεος: ο βωμός των ικετών στην Αθήνα
Ο Έλεος είναι η προσωποποίηση του οίκτου, της ευσπλαχνίας και της συμπόνιας. Δεν είναι Ολύμπιος θεός ούτε πανελλήνια κεντρική θεότητα. Η σημαντικότερη ελληνική μαρτυρία είναι ο βωμός του στην Αθηναϊκή Αγορά.
Ο Παυσανίας χαρακτηρίζει τον Έλεο ως ιδιαίτερα χρήσιμο στη ζωή των ανθρώπων και στις μεταβολές της τύχης. Ταυτόχρονα λέει ότι οι Αθηναίοι ήταν οι μόνοι Έλληνες που τον τιμούσαν. Η διατύπωση αυτή έχει μεγάλη σημασία: αποδεικνύει αθηναϊκή τιμή και δημόσιο βωμό, όχι ευρέως διαδεδομένη πανελλήνια λατρεία.
Στη μυθογραφική παράδοση, ο βωμός λειτουργεί ως τόπος καταφυγής. Οι Ηρακλείδες προσφεύγουν σε αυτόν ζητώντας προστασία από τον Ευρυσθέα, ενώ ο Άδραστος ικετεύει εκεί για την ταφή των νεκρών μετά την εκστρατεία των Επτά επί Θήβας. Ο Έλεος συνδέεται έτσι με την πολιτική και ηθική υποχρέωση της πόλης να προστατεύει τον ικέτη και να σέβεται τους νεκρούς.
Ο Στάτιος, στη ρωμαϊκή Θηβαΐδα, αναπλάθει τον αθηναϊκό βωμό ως βωμό της Clementia και τον παρουσιάζει χωρίς άγαλμα και χωρίς πολυτελείς θυσίες. Η μαρτυρία είναι ενδιαφέρουσα, αλλά ποιητική και ρωμαϊκή. Δεν αρκεί από μόνη της για ασφαλή ανασύσταση του ελληνικού τελετουργικού. Η προσεκτικότερη διατύπωση είναι ότι ο Έλεος είχε αθηναϊκό βωμό και λειτουργούσε ως τόπος ικεσίας, με περιορισμένη λατρευτική τεκμηρίωση και έντονη ηθικοπολιτική σημασία.
5. Εύκλεια: καλή φήμη, τιμή και ένδοξο κλεός
Η Εύκλεια (Εὔκλεια) συνδέεται με την καλή φήμη, την τιμή και τη δόξα. Όπως και άλλες μορφές του καταλόγου, μπορεί να νοηθεί ως θεότητα, δαιμονική προσωποποίηση ή τοπική επίκληση άλλης θεάς. Δεν είναι μέλος του βασικού δωδεκαθέου.
Ο Παυσανίας αναφέρει ναό της Εύκλειας στην Αθήνα, ευχαριστήριο αφιέρωμα για τη νίκη κατά των Περσών που αποβιβαστήκαν στον Μαραθώνα. Ο Πλούταρχος διακρίνει δύο παραδόσεις: οι περισσότεροι ταύτιζαν την Εύκλεια με την Άρτεμη, ενώ άλλοι την παρουσίαζαν ως κόρη του Ηρακλή και της Μυρτώς. Η πολλαπλότητα αυτή δείχνει ότι δεν υπήρχε μία ενιαία, παντού αποδεκτή θεολογία.
Στο ίδιο χωρίο, ο Πλούταρχος αναφέρει βωμό και άγαλμα της Εύκλειας σε κάθε αγορά, καθώς και προκαταρκτικές θυσίες από μέλλοντες γαμπρούς και νύφες. Η πρακτική συνδέεται με την καλή φήμη, την κοινωνικά αποδεκτή ένωση και την τιμή της πόλης. Ο Βακχυλίδης τη συνδέει ποιητικά με την Αρετή και την Ευνομία.
Στις Αιγές, στη σημερινή Βεργίνα, έχουν αναγνωριστεί ιερό της Εύκλειας, αναθηματικές επιγραφές και βάση με αφιέρωση της Ευρυδίκης στη θεότητα. Η μακεδονική μαρτυρία επιβεβαιώνει πραγματική τοπική λατρεία. Δεν επιτρέπει όμως να ανασυστήσουμε με βεβαιότητα κοινά σύμβολα, ενιαία εικονογραφία ή μία πανελλήνια τελετουργία.
6. Μόρος: η προσωποποίηση του μοιραίου τέλους
Ο Μόρος είναι η προσωποποιημένη δύναμη του μοιραίου πεπρωμένου και του θανάσιμου τέλους. Ο Ησίοδος, στη Θεογονία, τον παρουσιάζει ως τέκνο της Νύχτας, μαζί με την Κηρά, τον Θάνατο, τον Ύπνο και τα Όνειρα. Η γενεαλογία τον τοποθετεί ανάμεσα σε κοσμικές και χθόνιες προσωποποιήσεις, όχι ανάμεσα στους Ολύμπιους.
Η λέξη μόρος, ωστόσο, χρησιμοποιείται πολύ συχνά ως κοινό ουσιαστικό: σημαίνει μοίρα, πεπρωμένο ή θάνατος. Στην Ιλιάδα ο «αἰνός μόρος» είναι το φοβερό μοιραίο τέλος. Στον Αισχύλο, ο Προμηθέας λέει ότι αφαίρεσε από τους ανθρώπους την πρόγνωση του μόρου τους και τους έδωσε τυφλές ελπίδες. Σε τέτοιες περιπτώσεις δεν έχουμε αναγκαστικά επίκληση ενός θεού, αλλά εννοιολογική χρήση της λέξης.
Δεν υπάρχει ασφάλης αρχαιολογική ή επιγραφική τεκμηρίωση για ναό, ιερείς, εορτή ή οργανωμένη δημόσια λατρεία του Μόρου. Ο ακριβέστερος χαρακτηρισμός είναι «δαίμων ή λογοτεχνική προσωποποίηση του αναπόφευκτου πεπρωμένου». Δεν πρέπει να συγχέεται αυτόματα με τον Θάνατο, την Κηρά, τις Μοίρες ή τη ρωμαϊκή προσωποποίηση Fatum.
7. Πραξιδίκη: οι δυνάμεις που επιβάλλουν δικαιοσύνη
Η Πραξιδίκη και οι Πραξιδίκες συνδέονται με την επιβολή ή την εκτέλεση της δικαιοσύνης. Η παράδοση δεν είναι ενιαία. Στον Παυσανία εμφανίζονται οι Πραξιδίκες ως πληθυντική ομάδα θεαινών ή δαιμόνων, ενώ στην ορφική ποίηση η Πραξιδίκη λειτουργεί ως προσωνύμιο της Περσεφόνης.
Ο Παυσανίας αναφέρει στην Αλίαρτο υπαίθριο ιερό των Πραξιδικών, όπου οι άνθρωποι έδιναν όρκους. Η μαρτυρία τεκμηριώνει συγκεκριμένο τοπικό λατρευτικό πλαίσιο. Αναφέρει επίσης ότι ο Μενέλαος έστησε κοντά στο Γύθειο άγαλμα της Θέτιδας και των Πραξιδικών. Πρόκειται για εικόνα ή αφιέρωμα, όχι για απόδειξη μεγάλου πανελλήνιου ναού.
Στον Ορφικό Ύμνο προς την Περσεφόνη, το όνομα Πραξιδίκη χρησιμοποιείται ως χαρακτηρισμός της βασίλισσας του κάτω κόσμου και συνδέεται με τις Ερινύες και τις Ευμενίδες. Τα Ορφικά Αργοναυτικά μilούν επίσης για «τελετές της Πραξιδίκης», χωρίς να περιγράφουν το περιεχόμενό τους. Η ύστερη Σούδα διασώζει διαφορετική γενεαλογική παράδοση και αναφέρει λατρεία μόνο της κεφαλής, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως άμεση απόδειξη παναρχαίας ή πανελλήνιας πρακτικής.
Η Πραξιδίκη μάς υπενθυμίζει ότι το ίδιο όνομα μπορεί να δηλώνει διαφορετικές θρησκευτικές πραγματικότητες: τοπική ομάδα θεαινών, προσωνύμιο της Περσεφόνης ή μεταγενέστερη λεξικογραφική παράδοση.
Κοινά χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας
Οι επτά αυτές μορφές αποκαλύπτουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Πρώτον, τα όρια ανάμεσα σε «θεό», δαίμονα, προσωποποίηση και αφηρημένη εύνοια δεν ήταν πάντοτε απόλυτα. Μια αξία μπορούσε να εμφανίζεται στην ποίηση ως πρόσωπο, στη φιλοσοφία ως κοσμική αρχή και σε μια πόλη ως αποδέκτης τιμών.
Δεύτερον, η λατρεία ήταν συχνά τοπική και συμφραζόμενη. Ένας βωμός ή ένα ιερό δεν αποδεικνύει πανελλήνια λατρεία. Η Αθήνα τιμούσε τον Έλεο, η Κόρινθος διέθετε ιερό της Ανάγκης και της Βίας, η Αλίαρτος ιερό των Πραξιδικών, ενώ οι Αιγές διατηρούσαν ιερό της Εύκλειας.
Τρίτον, οι ίδιες μορφές μπορούσαν να συνδέονται με μεγαλύτερες θεότητες χωρίς να ταυτίζονται μαζί τους. Η Πειθώ συνδέεται με την Αφροδίτη, η Εύκλεια σε ορισμένες παραδόσεις με την Άρτεμη και η Πραξιδίκη με την Περσεφόνη. Αυτές οι σχέσεις δεν δημιουργούν ένα ενιαίο, σταθερό θεολογικό σύστημα.
Τέλος, οι αρχαίες πηγές δεν έχουν όλες το ίδιο βάρος. Ένα επιγραφικό κείμενο που ρυθμίζει θυσία είναι διαφορετικό από μια ποιητική μεταφορά. Ένας περιηγητής που αναφέρει βωμό παρέχει διαφορετικού τύπου στοιχεία από έναν φιλόσοφο που χρησιμοποιεί μια θεϊκή μορφή για να αναπτύξει επιχείρημα.
Μύθος και τεκμηρίωση: πώς τα ξεχωρίζουμε;
Για να μελετήσουμε υπεύθυνα τους λιγότερο γνωστούς θεούς των αρχαίων Ελλήνων, πρέπει να ρωτάμε τι ακριβώς τεκμηριώνει κάθε πηγή. Η γενεαλογία του Μόρου τη Θεογονία τεκμηριώνει μια ποιητική προσωποποίηση, όχι λατρευτικό κύκλο. Ο βωμός του Ελέους στην Αθήνα τεκμηριώνει δημόσιο τόπο ικεσίας, όχι απαραίτητα άγαλμα, ιερείς ή θυσίες. Η επιγραφή της Μυτιλήνης παρέχει ισχυρότερη ένδειξη τελετουργίας για την Πειθώ, επειδή ρυθμίζει προσφορές.
Πρέπει επίσης να διακρίνουμε την αρχαία πρακτική από νεότερες μυθογραφικές συνθέσεις, ρωμαϊκές αντιστοιχίσεις και σύγχρονες διαδικτυακές ή νεοπαγανιστικές ανακατασκευές. Οι τελευταίες μπορεί να είναι σύγχρονες ερμηνείες, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αρχαίο τελετουργικό. Όπου οι πηγές σιωπούν, η σωστή διατύπωση είναι «δεν γνωρίζουμε».
FAQ
Ήταν οι μορφές αυτές κανονικοί θεοί;
Όχι όλες. Οι πηγές τις παρουσιάζουν άλλοτε ως θεότητες, άλλοτε ως δαίμονες, προσωποποιήσεις ή αφηρημένες δυνάμεις. Καμία δεν πρέπει να θεωρείται αυτόματα ισότιμη με τους βασικούς Ολύμπιους θεούς.
Ποια από αυτές είχε την πιο σαφή λατρεία;
Η Εύκλεια, η Πειθώ, ο Έλεος, η Αιδώς, η Ανάγκη και οι Πραξιδίκες διαθέτουν συγκεκριμένες μαρτυρίες για βωμούς, ιερά, αγάλματα ή τελετουργικές αναφορές. Ο Μόρος έχει κυρίως λογοτεχνική και εννοιολογική παρουσία.
Υπήρχε πανελλήνια λατρεία της Αιδούς;
Οι διαθέσιμες μαρτυρίες δείχνουν βωμό στην Αθήνα και εικόνα κοντά στη Σπάρτη, αλλά δεν τεκμηριώνουν πανελλήνιο δίκτυο ναών ή ενιαία λατρεία.
Είναι η Πειθώ απλώς άλλη μορφή της Αφροδίτης;
Όχι. Συνδέεται στενά με την Αφροδίτη, αλλά οι πηγές τη διακρίνουν σε ορισμένα συμφραζόμενα ως ξεχωριστή μορφή. Η επιγραφή της Μυτιλήνης, αντίθετα, χρησιμοποιεί τον τύπο «Αφροδίτη Πειθώ», πιθανώς ως επίθετο.
Ο Μόρος είναι ο θεός του θανάτου;
Η διατύπωση είναι απλουστευτική. Ο Μόρος είναι κυρίως η προσωποποίηση του μοιραίου πεπρωμένου ή του αναπόφευκτου τέλους και δεν διαθέτει τεκμηριωμένη οργανωμένη λατρεία.
Συμπέρασμα
Οι «άγνωστοι θεοί των αρχαίων Ελλήνων» δεν αποτελούν κρυφό, ενιαίο πάνθεον που ανταγωνίζεται τον Όλυμπο. Είναι ένα πολύμορφο σύνολο από τοπικές θεότητες, δαίμονες, κοσμικές αρχές και προσωποποιήσεις αξιών. Η Αιδώς προστατεύει τον σεβασμό και την κοινωνική τάξη, η Πειθώ μετατρέπει τον λόγο και τη γοητεία σε δύναμη, ο Έλεος προσφέρει χώρο στον ικέτη, η Εύκλεια συνδέει την τιμή με την πόλη, ενώ η Ανάγκη και ο Μόρος εκφράζουν όσα δεν μπορούν εύκολα να αποφευχθούν. Οι Πραξιδίκες, τέλος, δείχνουν πόσο τοπικές και μεταβλητές μπορούσαν να είναι οι μορφές της δικαιοσύνης.
Η αξία τους βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την ποικιλία. Μελετώντας τις αρχαίες μαρτυρίες χωρίς υπερβολές, διακρίνουμε καλύτερα μια θρησκεία όπου η ποίηση, η φιλοσοφία, η πόλη και η τελετουργία συνυπήρχαν, χωρίς να παράγουν πάντοτε μία ενιαία θεολογία.
Πηγές: Η αἰδώς στην ομηρική παράδοση, Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, Πλάτων, Πρωταγόρας 322c-d, Παυσανίας, Ελλάδος περιήγησις 1.17.1, Αιδώς: αρχαίες μαρτυρίες, Ησίοδος, Θεογονία, Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, Πανδώρα
